Трехъязычный словарь сферы нефти и газа

Дошли наконец-таки руки до того, чтобы выложить попавшийся мне давным-давно трехъязычный словарь сферы нефти и газа.
eng-rus-kazak_dic1

Қазақ мақал-мәтелдері және орыс тіліндегі баламасы

Шалақазақтарға және қазақ тілін игеріп жүргендерге арнаған блогымда қазақ тілінің мақал-мәтелдері туралы постым жоқ екен. Бұл қатені жою үшін бар күш-жігерімді аямай мына постымды жазып бітірдім. Негізінде, интернетте ондай ақпарат көп деп ойлаймын, бірақ повторенье – ученьенің анасы деген мақал есіме түскенде, назарларыңызға тағы бір рет ұсынамын:

И на старуху бывает проруха – Ондай-ондай хан қызында да болады

Лучше поздно, чем никогда – Ештен кеш жақсы

По одежке встречают, по уму провожают. – Киіміне қарап қарсы алады, ақылына қарап шығарып салады

Язык до Киева доведет – Сұрай, сұрай Меккеге барасың. (Спрашивая, можно и до Мекки дойти)

Тише едешь, дальше будешь – Асықпаған арбамен қоянға жетер

У страха глаза велики – Қорққанға қос көрінеді

Нет дыма без огня – От түтінсіз болмайды

Не рой яму другому, сам в нее попадешь. – Кісіге көр қазба, өзін түсерсің

Язык мой, враг мой – Басқа пәле – тілден

Больше дела меньше слов – Көп сөз – боқ сөз

Бедность не порок – Жоқтық ұят емес

С кем поведешься, у того и наберешься. – 1. Итпен жатқан битпен тұрар (С собакой ляжешь, с блохами встанешь) 2. Ақыл ауысады, ырыс жұғысады (Ум передается, богатство переходит)

Береженого бог бережет – Сақтықта қорлық жоқ (Осторожность-не порок)

Нет худа без добра – Жаман айтпай, жақсы жоқ

Со своим уставом в монастырь не ходят – Кімнің жерін жерлесең, соның жырын жырласың

Ворона, лаская своего детеныша говорит Ах ты мой беленький! – Қарға сүйер баласын *аппағым* дейді

По одежке вытягивай ножки – Көрпеңе қарап көсіл

Қарғысың қара тасқа!

Не знаю, злоупотребляли ли наши предки обсценизмом и если да, то настолько крепко и какова была объединяющая тема сквернословных слов, экскременты ли, секс ли. Одно можно сказать с уверенностью, даже если казахи брезговали красным словцом, однако, не теряя крепкую веру в силу слова, прибегали к помощи столь на удивление многочисленных и оригинальных проклятий. 

В наше время употребление любого выражения из нижепреведенного списка будет расценено всего-навсего как выражение сильной досады, негодования и менее всего рассматривается и тем более применяется как конкретное грозное пожелание в отношении конкретного чела.  

Қан құсқыр! – Чтоб тебя /его/ кровью рвало
Құрып кетсін! Құрысын! Құрып қалсын! – Чтоб ты сдох!
Желкең үзілсін (=үзілгір)! – Чтоб ты сдох!
Тұқымың құрысын! Тұқымың жойылсын! – Пусть уничтожиться твой род.
Көк соққыр (=cоқсын)! Будь проклят /будь наказан небом/
Аты өшкір! (=өшсін)– Да будет забыто его имя/
Өлсең өрем қап! – Пропади ты пропадом!
Атаңа нәлет- Проклятый! немесе Атаңа лағынет!
Қарғыс соққыр, лағынет атқыр – Будь трижды проклят!
Дәм атсын (=атқыр) – Будь проклят! Дәмнің киесі ұрсын!
Өлмесең омақап!– Өлуден жаман нәрсені тілеп тұрғанын меңзейді.
Өлсең өле бер! Жетпегір! – Бір нәрсеге жетпей қал!Чтоб у тебя ничего не получилось!
Жағың қарысқыр! – Сөйлей алмайтындай болып қал! Чтоб тебе скулы свело!
Жарымағыр! немесе Жарымай кет! – Кедей бол! Чтоб тебе всегда терпеть нужду!
Жолыңа жуа біткір!— Жолың болмағыр! Пусть на твоем пути вырастет дикий лук!
Жуадай солғыр! – Чтоб ты завял как дикий лук!
Күл болмасаң, бүл бол! Сенімен не болатыны маған бәрі бір.—Ну и черт с тобой!
Қыршыныңнан қиылғыр! – Жастайыңнан өл! Чтоб тебя смерть смолоду подкосила!
Тіліңе шоқ түскір! – букв. Угли тебе на язык! Типун тебе на язык.
Көк кәріне ұшыра – Пусть поразит тебя небо!
Көк түйнек келгір – Чтоб тебя заворот кишок скрутил!
Жегені желкесінен шықсын – Чтоб ему подавиться!
Желкесі қиылғыр! – Чтоб он подох! 

Таким образом, если кто-нибудь когда-нибудь пошел на этот необдуманный шаг наложить на вас проклятие, достаньте списочек /как, среди вас уже есть и такие, кто выучил наизусть? Похвально, граждане!/ выберите наиболее подходящее и образное и поразите обидчика если не столько своей зловещей репликой, сколько своим глубоким знанием государственного языка.

Сравнительные обороты в казахском языке

Казахский язык, а в особенности литературный казахский, очень богат на образные сравнения. Ниже приведено стихотворение Ескена ЕЛУБАЙ, которое поможет познакомиться с базовыми и наиболее распространенными сравнительными оборотами казахского языка, употребляемые для описания внешности женщины и мужчины.  

 

НЕГЕ? 

«Мойылдай қара шашы,
Қарақаттай көзi,
Қос анардай төсi,
Күрiштей әппақ тiсi,
Шиедей қызыл ерiнi,
Ақ қайыңдай балтыры,
Алма мойын,
Пiсте мұрын,
Бидай өңдi…»
Суреттесе егер,
Халық әйел баласын,
Өсiмдiкке теңер,
«Неге?» – деп таң қаласың… 

 

«…Қой көздi,
Жылқы мiнездi,
Бұқа мойын,
Ат жақты,
Бүркiт тұмсықты,
Жайын ауыз,
Атан жiлiктi,
Бура санды,
Түйе табан,
Қасқырдай қаймықпас…»
Суреттесе егер,
Халық еркек баласын,
Мақұлыққа теңер,
«Неге?» деп таң қаласың. 
Өйткенi, әйел – әйбат,
Жемiспен бiрдей өнетiн,
Еркекке тән – қайрат,
Тек күшiне сенетiн…

2007-08-03 

 Әйелге қатысты: 

Мойылдай қара—насыщенный черный, как черемуха
Қос анардай төсі – грудь, подобна двум гранатам
Күріштей аппақ тісі – ослепительно белые зубы
Алма мойын – с красивой круглой шеей
Пісте мұрын – точеный /красивый/ носик
Бидай өңді – белолицый 

Еркекке қатысты: 

Қой көзді – кареглазый
Жылқы мінезді – неподатливый
Бұқа мойын – бычья шея
Жайын ауыз – большеротый
Атан жілікті – крупного телосложения
Түйе табан – широкая неуклюжая стопа

Қазақ қалай…күледі?

Тарқылдап күледі -  смеется громко, неприлично
Мырс-мырс күледі – смеется тихо, сдержанно
Ішек-сілесі қатып күледі – хохочет до коликов
Кеңк-кеңк күледі – смеется кхе-кхе-кхе
Қарқылдап күледі, қарқ-қарқ күледі – хохочет
Сылқ-сылқ күледі – звонко смеется, с удовольствием

Предлагаю предложения

Пребывая в полной уверенности, что данные сравнительные примеры помогают не только мне, но и остальным отважным и настойчивым, предлагаю своему и чужому вниманию следующую версию из серии Сложноподчиненные предложения в казахском языке. Уверена, что где-то есть ошибки в предложениях и переводе, но цель здесь именно в переводе глагольных конструкций, помогающих в построении предложений, поэтому остальное не столь важно, по крайней мере для меня.   

Решив выйти на улицу, она направилась к двери.
Далаға шығайын деп ол есікке беттеді.
Далаға шықпақ болып/шықпақшы болып/, ол есікке беттеді. 

До того как покинуть нас, он должен выполнить обещание.
Бізді қалдырып кетпейінше уәдесін орындауы керек.
Бізді қалдырып кетпей тұрып уәдесін орындауы керек.
Бізді кетпестен бұрын уәдесін орындауы керек. 

Асем уступила свое место, он отказался.
Әсем орнын ұсынып еді, ол бас тартты.  

Хоть и остались наедине, они не промолвили ни слова.
Олар оңаша қалғанымен, ләм-мим деспеді.   Остальные предложения были любезно предоставлены мне моим учителем, сол үшін мың алғыс айтамын.  

Придаточные предложения цели.
Кітапханаға кірмекші болып, бүгін институтқа ерте келгенбіз.
Кітапханаға кірейік деп, бүгін институтқа ерте келгенбіз.
Кітапханаға кіру үшін, бүгін институтқа ерте келгенбіз. 

Мақсатыма жетемін десең, еріншектікке салынба.
Мақсатыңа жетпек болсаң, еріншектікке салынба.
Мақсатыңа жету үшін, еріншектікке салынба.  

Для проведения сравнения воспользуйтесь данными конструкциями.

Маған Анарға қарағанда Айгүл ұнайды.
Маған Анардан гөрі Айгүл ұнайды.
Маған Анармен салыстырғанда Айгүл көбірік ұнайды.   

Ну а теперь, кстати, давно уже надо было начинать, прямая и косвенная речь.  

Жамал қыздардан: «Қайда барасыңдар?», деп сұрады.
Жамал қыздардан қайда баратындықтарын сұрады.  
 

Әсет далаға шығып келгеннен кейін: «Әлия, үйге қайтайық!», деді.
Әсет далаға шығып келгеннен кейін Әлияға үйге қайтуды ұсынды /үйге қайту туралы айтты/. 

«Бізге дұрыс жоспар керек!», деді Бекет.
Бекет өздеріне дұрыс жоспардың керектігін айтты.

Жыным келеді қазақ мұғаліміне

Ей, қазағым, жүрегім ауырып тұр. Неге десеңіз, қаншама қазақ тілін үйренуге талпынсам, қаншама тырыссам, ісім оңбай тұр. Кей-кезде жыным келеді. Қазақстанда тұрсам да, қазақша сөйлейтін адамды скайп арқылы іздеп жүрмін. Қытайлық қазақтарға жалбарынып, оларға орысшасын, ал олар маған қазақ тілін үйретіп, осылайша әлі осы күнге дейін жүрмін.Миғұла немесе топас емеспін, біреу тек маған келіп, саған үйретейін айтса екен!

Сколько у меня репетиторов не было, наблюдается очень очень жизненная закономерность. Спустя месяца эдак три, для моих учителей главным делом становиться отсидеть свое положенное время, равнодушно отслушать мою казахскую реченку, получить свою денежку и смыться от меня куда подальше к себе домой. Недавно спросила у своего репититора, улучшилась ли моя речь либо баяғы жартас сол жартас күйінде қалды. Так сочувствующе она на меня посмотрела…поверьте, после этого взгляда ни у одного человека не появиться желание продолжать изучение языка. Мной в тот злосчастный момент овладело безумное желание прочитать человеку лекции сразу на несколько тем:

1. Эффективность-позитивного-поощрения-даже-самых-малых-успехов-изучающего-язык
2. Неудачи-ученика-есть-результат-вшивости-преподавателя
3. Сказала-бы-но-недавно-объявила-мораторий-на-сквернословие/мат/обсценизм

 Эх-х, амалым жоқ, әрі қарай оқуымды жалғастыруым керек. Мұғаліммен, мұғалімсіз бе…жыным келеді қазақ мұғаліміне…

Қазақ тіліндегі сабақтас құрмалас сөйлемдер- Сложноподчиненные предложения в казахском языке.

В процессе изучения казахского языка я столкнулась с проблемой образования сложноподчиненных предложений, а проще говоря, устала разговаривать на уровне умственно отсталого чела оперируя простыми предложениями, типо «Мен дүкенге кеттім, ал ол сол кезде кітап оқуға кірісті». Чаще, по крайней мере мне лично так кажется, намного красивее, грамотнее и более соответствующе моему 23 возрасту звучит: «Мен дүкенге кеткен кезде /кеткенде/, ол кітап оқуға кірісті». Если этот орешек оказался мне по зубам, то следующие предложения требуют усиленной практики, практики и еще раз практики. Для сравнения структур предложений казахского и русского языков ниже приведены некоторые наиболее распространенные типы сложноподчиненных предложений.  

Хоть он и поехал в аул, но отдохнуть не смог.
Ауылға барғаны болмаса, демалуға мүмкіндігі болмады. 

В связи с тем, что долгое время наука Казахстана не развивалась, полезные ископаемые оставались неисследованными.
1.Ұзақ уақыт бойы Қазақстан ғылымы дамымауы себепті, пайдалы қазбалар зерттелмеген күйде қалды.
2. Ұзақ уақыт бойы Қазақстан ғылымы дамымағанына /кенже қалып келгеніне/ байланысты, пайдалы қазбалар зерттелмеген күйде қалды.   

Прошел год с тех пор как я приехала в Актобе.
1. Менің Ақтөбеге келгеніме бір жыл толды.
2. Мен Ақтөбеге келгелі бір жыл болды.
3. Мен Ақтөбеге келгеннен бері бір жыл өтті.  

Пока ты не выполнишь домашнее задание, я тебя никуда не отпущу.
1. Үй тапсырмасын орындамайынша, мен сені ешқайда жібермеймін.  
2. Үй тапсырмасын орындап болмайынша, мен сені ешқайда жібермеймін.

Он так красиво пел, что все слушали его, затаив дыхание.
Оның әнді жақсы орындағаны соншалық /орындағаны сондай, орындағаны сонша/, барлығы да сілтідей тынып /үн шығармай, жым-жырт бола қалып/ тыңдады.  

Увидев красный сигнал светофора, водитель остановил машину.
1. Бағдаршамның қызыл жарығын көрген кезде, жүргізуші көлікті тоқтатты.
2. Бағдаршамның қызыл жарығын көрісімен, жүргізуші көлікті тоқтатты.
3. Бағдаршамның қызыл жарығын көрген бойда, жүргізуші көлікті тоқтатты.  

Едва из-за гор появилось яркое солнце, как облака тут же рассеялись.
Жарық күннің тау арасынан шыққаны сол еді, бұлт тарап /тарқап/ кетті.  

Чем выше мы поднимались, тем тяжелее становилось дышать.
1. Біз неғұрлым жоғары көтерілген сайын, соғұрлым дем алуымыз /тыныс алуымыз/ да қиындай түсті.
2. Біз жоғары көтерілген сайын, дем алуымыз қиындай түсті.  

Смущенно пряча глаза, он вышел из комнаты.
1. Ол көзін ұяла жасырған күйі бөлмеден шығып кетті.
2. Көзін ұяла жасырып, ол бөлмеден шығып кетті.  

To be continued…

Страна должна знать своих героев…

Просто хочется, чтобы публика была знакома с энтузиастами, которые вносят свой вклад в дело распространения казахского языка в Казахстане. 
Знакомтесь, Елена Романенко.

Кәне, жұмбақты шешпей қалмайық!

Как-то раз моя учительница казахского языка принесла мне текст одной, для меня немного странной, сказки-загадки, разгадать кою у меня так и не получилось. Однако, не преминую воспользоваться случаем и поделиться ею с вами. Изложение вольное, и, так как мой тутор до сих пор в отпуске, извините за ошибки.

Ертеде ханның ай десе ауызы, күн десе көзі жалғыз қызы болыпты. Бірде хан жаршыларын жіберіп, «Кім қызымның жұмбағын шешсе, қызым сол адамға күйеуге шығады. Ал шешпегендердің басы кесіледі» деген бұйрығын таратқызады.

Сұлу қызға ғашық болған батырлар өз бақытын сынауға келеді. Бірақ жұмбақты ешкім шеше алмайды…Арада шамалы уақыт өткенде хабар бір Тазша бала естиді. Тазша бала тез қамданып жол-сапарға аттанады. Ақыры хан қызына келіп, жұмбақтың мәнісін сұрайды.

-Міне, төрт кесе және он шақпақ қант. Осы ыдыстарға қанттарды бірдей етіп бөліп салуың керек, дейді хан қызы.

Тазша бала көп ойланып тұрмай жұмбағын шешеді, ханның қызын алып кетеді.

Ал, кәне, жұмбақты шешпей қалмайық!

Сөздік:

Бұйрығын таратқызу-заставить распространить свой приказ (т.е. дать задание, принудительная форма глагола)

Бақыт сынау-пытать свое счастье

Жол сапарға аттану-отправиться в путь

Көп ойланып тұрмай-не долго думая